جنگ میوند در تاریخ ۲۷ جولای سال ۱۸۸۰ در ناحیه‌ای به همین نام به رهبری محمد ایوب خان با لشکر انگلیس به رهبری جنرال باروز شروع شد و با شکست شدید نیروهای انگلیسی و بازپس گیری قندهار از دست نیروهای انگلیسی پایان یافت.

نیروهای افغان شرکت کننده در این جنگ اغلب از قندهار و هرات بودند.

ملالی

از شناخته شده ترین افراد شرکت کننده در این جنگ بانویی بنام ملالی بود.ملالی دختری قندهاری بود که در جنگ میوند به مبارزان افغان آب آشامیدنی میرساند.هنگامی که پرچمدار نیروهای افغان هدف گلوله قرار گرفت و پرچم از دستش بر زمین افتاد. ملالی مشک آب رابرزمین گذاشت و پرچم افتاده را بلند کرد با خطاب قرار دادن مبارزان افغان آنان را به ادامه جنگ فراخواند:

که په میوند کی شهید نشوی خدایه لالیه بی ننگی ته دی ساتینه[۲] ترجمه: اگر در میوند شهید نشدی، خدا ترا، برای بی ننگی حفظ کند!

همین سخنان باعث تحریک نیروهای تا حدودی شکست خورده افغان شد و در نهایت به پیروزی آنان انجامید. ملالی خود نیز در این پیکار جان باخت

جنگ دوم افغان وانگلیس با نام نامی سردار ایوب خان، فاتح نبرد میوند  وملالی دوشیزه دلیر افغان پیوند گسست ناپذیر دارد. همانگونه که مردم کابل وحومه آن قیام عمومی برضد انگلیسها راآغاز کردند ودر تمام جبهات نبرد دشمن را به زانو در آوردند،در ادامه این قیام جنگ میوند نیزیک جنگ ظفرمند وفیصله کن و نقطه عطف تاریخی آن به حساب می رود.

بخش مهم وسرنوشت ساز جنگ دوم افغان و انگلیس،هشت ماه بعد از قیام کابل وحومه،در غرب کشور، در دشت میوند در تحت قیادت سردار ایوب خان غازی درروز۲۷جولاى ١٨٨٠ميلادى بسر آورده شد که به «جنگ میوند» شهرت یافت. دراین جنگ در لحظاتی که پله جنگ به نفع دشمن سنگینی میکرد ، يک دوشيزه افغان بنام ملالى با سرودن «يک لندى پشتو» کارنامۀ افتخار برانگيز آفريد ودرتن افغانهای شکست خورده روح وروان تازه دمید وشکست آنان را به پیروزی برنیروی دشمن اشغالگر مبدل کرد. در بحبوحۀ نبرد بعد از ظهر ۲۷ جولای که دشت میوند از تف گرما به کوره حداد میمانست، وهنگامی که  نيروهاى بريتانيائى تلفات سنگينى بر قشون افغانی تحت رهبری سردار ایوب خان  وارد کرده بود، ملالى دوشيزه ايکه با مشک آب در ميدان جنگ به مبارزين آب ميداد، نا گاه چشمش به پرچم دارافغانى افتاد که هدف گلوله دشمن قرار گرفت و پرچم از دستش بر زمين غلتید. دوشيزه ملالى مشک آب را بر زمين گذاشت و دويده پرچم افغانى را بلند کرد وآنرا به اهتزاز درآورد و اين لندى (سرود فولکلوريک) را با آواز بلند خواند:

که په ميــــــونــد کې شهــيـد نه شوې

خدايږو لاليه بې ننګۍ ته دې ســاتينه

( اگر درجنگ ميوند شهيد نشدى ، خدا ترا ، براى بى ننگى حفظ کند!)

    شکست سپاه انگلیس درجنگ میوند۱۸۸۰

 از شنيدن اين بيت دوشيزۀ جوان که فرياد مقاومت در برابر دشمن را با تکان دادن پرچم ملى سرداده بود، حميت افغانها تحريک شد وخون غيرت در رگ و شرائين مبارزين چنان بجوش آمد که بدون ترس از مرگ ، همه از سنگرهاى خويش بيرون جستند و بر قشون دشمن يورش بردند و درحالى که با شليک توپ هاى دشمن جنگجويان افغان مثل برگ درخت روى هم در دشت ميوند ميريختند، اما تا گرفتن سنگر دشمن به پيش تاختند تا آنکه دشمن از سنگرهای خود پا بفرار نهاد وفتح نصيب افغانها شد.

دراین جنگ در حدود ١٢ هزار از افراد دشمن از دم شمشیر مبارزین افغان درگذشتند. بدينسان دوشيزه ملالى محرک پيروزى در جنگ معروف ميوند واقع درپنجاه کيلومترى شمال غرب قندهار نام خود را در دل تاريخ مبارزات مردم افغانستان حک نمود.يادش گرامى باد!( داستان ملالى راسيد محمودکريم يکى از افغانان مقيم امريکا از زبان پدر خود که عموى او در جنگ ميوند شرکت داشته وبراى پدر نگارنده مضمون (سیدمحمود)تعريف کرده در شماره ٣٦ مجله درد دل افغان چاپ امريکا به تفصيل نوشته شده، علاقمندان ميتوانند به آن مجله رجوع کنند.)

مرحوم استاد رشاد در مصاحبه ایکه با مسئول مجله میوند قبل از مرگ خود انجام داده ، گفته بودکه:

خانوادۀ ملالی میوند تاهنوز درروستای «دخوگیانو کاریز» میوند زندگی میکنند! ملالی خود از قوم خوگیانی بود وخانواده اش باشنده همین کاریز بودند. قبر این میرمن قهرمان تا هنوز در میوند وجود دارد ومردم به زیارت او میروند و یاد وخاطر او را با زیارت کردن مقبره او زنده نگهمیدارند.مرحوم رشاد میگویند که: قبرملالی درقسمت شمالی شیلۀ مانده واقع است.

قابل يادآورى است که به ميمنت نام ملالى بسيارى از خانواده هاى افغان نام دختران نوزاد خود را به اسم او نامگذارى ميکنند و توقع والدين از اين نوزاد آن است تا مثل ملالى شجاع بار بيايد و در جوانى براى خانواده خود مثل او افتخار کمايى کند. و اين خود گراميداشت و تکريمى است که از جانب مردم ما نسبت به اين دوشيزه دلير و نامدار افغان به جاى آورده ميشود.

غازی سرداره:

در مورد این زن شجاع وفدارکار افغان که در جنگ دوم افغان وانگلیس در۱۸۸۰میلادی شخصاً حضورداشته ومبارزین را در دفاع از وطن تشجیع مینموده ،مرحوم رشاد در اثری زیرنام «دکارنامو میرمنی» (زنان صاحب کارنامه)، نوشته است:« سرداره غازی، خواهر سردار محمدرفیق خان لودین(وفات ١٢٨٣هق) وزیرامیرشیرعلی خان (وفات ١٢٩٨ هق=١٨٧٩) بود. پدر او ملاعبیدالله نام داشت ودر شهر احمدشاهی قندهار میزیست. خانواده پدری این زن درکوچه لودیان واقع دربره دروازهً شهرقندهارزندگی دارند. شوهر اوسردار مقصودخان ابن سردار رحمت خان و نواسه سردار جمعه خان برادر امیردوست محمدخان بود. خانوادۀ خسر خیل این زن در منطقه میوند بودوباش داشتند که تا هنوز قلعه وکاریزی بنام آنها درآنجا موجود است. اولادۀ سردار جمعه خان تا یازده سال قبل از نگارش این رساله (دکارنامو میرمنی) درمیوند، کاریز سردار جمعه خان راکه بنام «کاریزک» شهرت  دارد، در اختیار داشتند.

نوت: ليسهء دخترانه ملالی بعد از مکتب مستورات اولين ليسه در شهر کابل می باشد همچنان شفاخانهء نسايی و ولادی بنام ملالی زيرنتون نيز در شهر کابل موجود است.